Türkçede Ayrılma Durumu Kodlamasında Çokanlamlılık Görünümleri: Bilişsel Dilbilim Çerçevesinde Bir Uygulama

Betül Soylu; Ayşe Eda Gündoğdu

doi:10.18492/dad.1480856

TR EN

Türkçede Ayrılma Durumu Kodlamasında Çokanlamlılık Görünümleri: Bilişsel Dilbilim Çerçevesinde Bir Uygulama

Öz

Dilin birbirinden bağımsız modüllerden oluşmasından çok, eşzamanlı bir ivme üzerinde ilerlediğini savunan bilişsel dilbilim, söz konusu ortaklıkları çokanlamlılık ve metaforik yapılanmalar üzerinden tanımlamaktadır. Bu kapsamda geleneksel yaklaşımda içerik sözcükleri üzerinden ele alınan çokanlamlılık düzlemleri ve metaforik kurulumlar bilişsel dilbilim kapsamında hem anlamsal hem de dilbilgisel bağlamda işlev sözcükleri ve bağımlı biçimbirimler üzerine de odaklanmaktadır. Bu çalışmada Türkçede ayrılma durumu kodlayan [-DAn] biçimbiriminde çokanlamlılık görünümlerini uzamsal ve uzamdışı bağlamlarda ele almak amaçlanmıştır. Çalışmada öntür uzanım, imge şematik dönüşümler, çevresel uzanımlar ve metaforik kurulumların gösterimi yapılmıştır. Betimsel tarama yöntemi kullanılan araştırmanın veritabanını Türkçe Ulusal Derlemi 3.0 aracılığıyla elde edilen 3222 bağımlı dizin satırı oluşturmaktadır. Araştırmada Türkçede ayrılma durumunun çokanlamlılık koşullarının, öntür uzanımla bağıntılı YÖNELİM, AKTARIM, ALGI gibi 10 farklı uzamsal imge şematik dönüşüm ve 3 çevresel uzanımla; 9 farklı uzamdışı imge şematik dönüşüm ve yine 3 çevresel uzanımla sağlandığı sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Polysemy of Ablative Case in Turkish: An Application within the Framework of Cognitive Linguistics

Abstract

Cognitive linguistics, which argues that language progresses on a simultaneous acceleration rather than consisting of independent modules, defines these commonalities through polysemy and metaphorical structures. In this context, polysemy and metaphorical structures, which are handled through content words in the traditional approach, also focus on function words and dependent morphemes in both semantic and grammatical contexts within the scope of cognitive linguistics. In this study, it is aimed to discuss the polysemy in spatial and non-spatial contexts in the [-DAn] morpheme, which encodes the ablative case in Turkish. In the study, prototype sense, image schematic transformations, peripheral extensions and metaphorical structures were demonstrated. The database of the research using the descriptive survey model consists of 3222 dependent index lines obtained through the Turkish National Corpus 3.0. In the research, it is concluded that the polysemy conditions of the ablative case in Turkish are determined by 10 different spatial image schematic transformations such as ORIENTATION, TRANSFER, PERCEPTION, related to the prototype sense, 3 peripheral extensions; 9 different non-spatial image schematic transformations and 3 peripheral extensions.

Keywords

Teşekkür

Bulguların görselleştirilmesinde grafik tasarım sürecine olan katkılarından dolayı İrem Zülal KARABİNA'ya teşekkür ederiz.

Kaynakça

Aksan, Y., Aksan, M., Koltuksuz, A., Sezer, T., Mersinli, Ü., Demirhan, U. U., Yılmazer, H., Atasoy, G., Öz, S.,Yıldız, İ. ve Kurtoğlu, Ö. (2012). Construction of the Turkish National Corpus (TNC). Calzolari, N., Choukri, K., Declerck, T., Doğan, M. U., Maegaard, B., Miriani, J., Odijk, J. ve Piperidis, S. (Yay. haz.) Proceedings of the eight international conference on language resources and evaluation içinde (LREC 2012). Türkiye.
Akyıldız Ay, D. (2023). Yansıma sözcüklerde çokanlamlılık-eşadlılık meselesi. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 2023(32), 316–327.
Atmaca, E. (2013). Eski Oğuz Türkçesinden günümüz Türkiye Türkçesine eşgösterenlilik. Dil Araştırmaları Dergisi, 12, 117–138.
Brenda, M., Mazurkiewicz-Sokołowska, J. (2022). A Cognitive Perspective on Spatial Prepositions Intertwining networks. Panther, K. ve Thornburg, L. L. (Ed.). Human Cognitive Processing. John Benjamins Publishing Company.
Brugman, C. ve Lakoff, G. (1988). Cognitive topology and lexical networks. Lexical Ambiguity Resolution: Perspective from Psycholinguistics, Neuropsychology and Artificial Intelligence, 477–508.
Cienki, A. J. (1997). Some properties and groupings of image schemas. Verspoor, M., Lee, K. D. Ve Sweetser E. (Ed.), Lexical and Syntactical Constructions and the Construction of Meaning içinde (ss. 3-15). John Benjamins.
Clark, H. H. (1973). Space, Time, Semantics, and the Child. T. E. Moore (Yay. haz.) Cognitive development and the acquisition of language (ss. 27-64) içinde. Academic Press.
Croft, W., & Cruse, D. A. (2004). Cognitive Linguistics. Cambridge University Press.

Dodge, E. ve Lakoff, G. (2008). Image schemas: From linguistic analysis to neural grounding. From Perception to Meaning: Image Schemas in Cognitive Linguistics, 57–92.
Ediskun, H. (1999). Türk dilbilgisi : sesbilgisi-biçimbilgisi-cümlebilgisi/ Haydar Ediskun. (6. baskı). Remzi Kitabevi.
Erköse, Y. ve Uçar, A. (2020). Sözcük Tanımlama ve Çokanlamlılık. A. Uçar, P. İbe Akcan, F. Çetintaş Yıldırım (Ed.), Dilbilimde Güncel Tartışmalar (ss. 161-169) içinde. Dilbilim Derneği Yayınları.
Erköse, Y. (2014). Türkçedeki Dur- 'Stand' Konumlama Eyleminin Derlem Temelli Bilişsel Anlam Çözümlemesi. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimsel Enstitüsü.
Evans, V. (2007). A Glossary of Cognitive Linguistics. Edinburgh University Press.
Evans, V. ve Green, M. (2006). Cognitive Linguistics : An Introduction. Edinburgh University Press.
Fauconnier, G. (1997). Mappings in Thought and Language. Cambridge University Press.
Göksel, A. ve Kerslake, C. (2011). Turkish: an essential grammar. Routledge Publishing.
Gökçe, O. (2006). İçerik Analizi Kuramsal ve Pratik Bilgiler. Siyasal Kitabevi.
Grady, J. (1997). Foundations of meaning: Primary metaphors and primary scenes. [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. University of California.
Haglund, J., Jeppsson, F. ve Strömdahl, H. (2010). Different Senses of Entropy—Implications for Education. Entropy, 12(3), 490–515.
Havuz, H. (2023). Düstûr I. Tertip II. Cilt (s.1-219) bağlamında Türk hukuk dilindeki çokanlamlılık. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 2023(35), 322–333.
Hawkins, B.W. (1984). The Semantics of Spatial Prepositions. [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. University of California. ProQuest Dissertations and Theses.
Hengirmen, M. (2006). Türkçe temel dilbilgisi. Engin Yayın Evi.
Herskovits, A. (1986). Language and spatial cognition : an interdisciplinary study of the prepositions in English. Cambridge University Press.
Huang, L. ve Tyler, A. (2018). Corpus-Based Study of the Grammaticalization and Semantic Networks of Chinese Guo and Le. [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. University of California. ProQuest Dissertations and Theses.
Huerta, B. L. ve Guitart, J. (2009). The semantics of the Spanish prepositions en, a, and de: A cognitive approach. [Yayımlanmamış Doktora Tezi] State University of New York. ProQuest Dissertations and Theses.
Jackendoff, R. (1983). Semantics and cognition. MIT Press.
Jan, H. ve Tyler, A. (2018). A Cognitive linguistics approach to explaining the polysemy of 'alā and fī in modern standard arabic. [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Georgetown University. ProQuest Dissertations and Theses.
Johnson, M. (1987). The body in the mind : the bodily basis of meaning, imagination, and reason. University of Chicago Press.
Kang, Y. (2012). Cognitive linguistics approach to semantics of spatial relations in Korean. [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Georgetown University. ProQuest Dissertations and Theses.
Ketrez, F. N. (2012). A Student Grammar of Turkish. Cambridge University Press.
Korkmaz, Z. (1992). Gramer terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
Kövecses, Z. (2002). Metaphor: a practical introduction. Oxford University Press.
Kreitzer, A. (1997). Multiple levels of schematization: A study in the conceptualization of space. Cognitive Linguistics, 8(4), 291–326.
Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live by. University of Chicago Press.
Lakoff, G. (1987). Women, fire, and dangerous things: What categories reveal about the mind. University of Chicago Press.
Lakoff, G. (1990). The Invariance Hypothesis: Is abstract reason based on image-schemas? Cognitive Linguistics, 1(1), 39–74.
Lakoff, G., & Johnson, M. (1999). Philosophy in the Flesh: The Embodied Mind and Its Challenge to Western Thought. Basic Books.
Lakoff, G. (2006). Conceptual metaphor. Geeraerts D. (Ed.), Cognitive Linguistics: Basic Readings içinde (ss. 185-238). De Gruyter Mouton.
Langacker Ronald, W. (1976). Langacker, R. W. (1976). Semantic Representations and the Linguistic Relativity Hypothesis. Foundations of Language, 14(3), 307-357.
Langacker Ronald, W. (1987). Foundation of Cognitive Grammar (Vol. 1). Theoretical Prerequisites. Stanford University Press.
Langacker, R. W. (2008). Cognitive Grammar : A basic introduction. Oxford University Press, Incorporated.
Lee, D. (1998). A tour through through. Journal of English Linguistics, 26(4), 333–351.
Lewis, G. (2000). Turkish grammar. Oxford University Press.
Rice, S. (1996). Prepositional prototypes. M. Pütz ve R. Dirven (Ed.), The Construal of Space in Language and Thought (s. 135–166) içinde. De Gruyter, Inc.
Rice, S. (1999). Aspects of prepositions and prepositional aspect. L. de Stadler ve C. Eyrich (Ed.), Issues in Cognitive Linguistics: 1993 Proceedings of the International Cognitive Linguistics (ss. 225-247) içinde. De Gruyter, Inc.
Saeed, S. T. (2018). The Polysemy of Khilal: A Cognitive Approach. International Journal of English Linguistics, 8(3), 141–157.
Sandra, D., ve Rice, S. (1995). Network analyses of prepositional meaning: Mirroring whose mind-the linguist’s or the language user’s? Cognitive Linguistics, 6(1), 89–130.
Talmy, L. (1972). Semantic structures in English and Atsugewi. [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. University of Hawaii.
Talmy, L. (1975). Semantics and Syntax of Motion. J. Kimball, (Ed.), Syntax and Semantics Vol. 4 (ss. 181-238) içinde. Academic Press.
Talmy, L. (1978) Relation of grammar to cognition. , Masayoshi Shibatani (Ed.). Syntax and Semantics. Vol. 6: The Grammar of Causative Constructions (ss. 43-116) içinde. Academic Press.
Talmy, L. (1983) How Language Structures Space. Pick, H.L. and Acredolo, L.P. (Ed.). Spatial Orientation: Theory, Research and Application (ss. 225-282) içinde. Plenum Press.
Türker, E. (2005). Locative expressions in Korean and Turkish: A cognitive grammar approach. [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. University of Hawaii. ProQuest Dissertations and Theses.
Tyler, A. ve Evans, V. (2001). Reconsidering prepositional polysemy networks: The case of over. Language, 77(4), 724–765.
Tyler, A., ve Evans, V. (2003). The Semantics of English Prepositions: Spatial Scenes, Embodied Meaning, and Cognition. İçinde The Semantics of English Prepositions. Cambridge University Press.
Uçar, A. (2009). Türkçe Eylemlerde Çokanlamlılık: Uygunluk Kuramı Çerçevesinde Bir Çözümleme. [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Uçar, A. (2017). Sözlükbilimsel Olarak Çokanlamlı Eylemlerin Gösterim Sorunları: Derlem-temelli Bir Sözlük Sunum Önerisi. Büyükkantarcıoğlu, S.N., Özyıldırım, I., Yarar, E. (Ed.), 45. Yıl Yazıları (ss. 341-359) içinde. Hacettepe Üniversitesi Yayınları.
Uçar, A. (2023). Derlem Sıklığı Bize Ne Gösterir? Çokanlamlı Eylemlerin Sözlüksel ve Katkısız Eylem Olarak Kullanımları. Umut Ufuk Demirhan (Ed.), Derlem-Temelli ve Derlem Çıkışlı Çözümlemeler (ss. 1-12) içinde. Toros Üniversitesi Yayınları.
Ursini, F. ve Giannella, A. (2016). On the polysemy of Spanish spatial. Borealis – An International Journal of Hispanic Linguistics, 5(2), 253.
van Schaaik, G. (2020). The Oxford Turkish Grammar. In The Oxford Turkish Grammar. Oxford University Press.
Vanparys, C. (1984). Source metaphors in English. Journal of Pragmatics, 8(3), 395-410.
Vendler, Z. (1957). Verbs and times. The Philosophical Review, 66, 143-60.
Wang, B. P. Y. ve Su, L. I. W. (2015). On the principled polysemy of -kai in Chinese resultative verbs. Chinese Language and Discourse, 6(1), 2–27.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Bilişsel Dilbilimi , Bütünce Dilbilimi , Sözlükbilim ve Anlambilim

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Betül Soylu
0000-0003-1124-6041
Türkiye

Ayşe Eda Gündoğdu ^*
0000-0002-9074-7903
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

24 Aralık 2024

Gönderilme Tarihi

8 Mayıs 2024

Kabul Tarihi

11 Eylül 2024

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2024 Cilt: 35 Sayı: 2

DOI

https://doi.org/10.18492/dad.1480856

IZ

https://izlik.org/JA33GU97ME

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Soylu, B., & Gündoğdu, A. E. (2024). Türkçede Ayrılma Durumu Kodlamasında Çokanlamlılık Görünümleri: Bilişsel Dilbilim Çerçevesinde Bir Uygulama. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 35(2), 241-277. https://doi.org/10.18492/dad.1480856