Research Article

Tek Dilli Türkçe Konuşucularında Türetim Biçimbirimlerinin Biçimbilimsel İşlemlenmesi: Ruhdilbilimsel bir Yaklaşım

Volume: 37 Number: 1 June 29, 2026
EN TR

Tek Dilli Türkçe Konuşucularında Türetim Biçimbirimlerinin Biçimbilimsel İşlemlenmesi: Ruhdilbilimsel bir Yaklaşım

Abstract

Türetim biçimbirimleriyle türetilmiş sözcüklerin biçimbilimsel olarak nasıl işlemlendiği ve anlamsal geçirimliliğin işlemlemeyi etkileyip etkilemediği sorusu uzun yıllardır tartışılan bir konudur ve birçok dilde bu konuyla ilgili çalışmalar yapılmıştır. Bazı çalışmalar anlamsal geçirimliliğin etkisinin olmadığına ve biçim-yazımsal bilginin kullanıldığına dair kanıtlar sunarken, anlamsal geçirimliliğin etkili olduğunu ortaya çıkaran ve biçim-anlambilimsel bilginin kullanımını destekleyen çalışmalar da vardır. Az sayıda çalışma ise her iki bilgi türünün kullanımını içeren hibrit bir modeli desteklemiştir. Bu çalışmanın amacı, türetim biçimbirimleriyle türetilmiş sözcüklerin işlemleme örüntülerini ana dili Türkçe olan tek dilli yetişkin bireylerde araştırmaktır. Maskelenmiş hazırlama deneyi kullanılarak toplanan veriler, tek dilli Türkçe konuşucularının anlamsal olarak hem geçirimli hem de geçirimsiz sözcükleri biçimbirim bileşenlerine ayırdıklarını, ancak birbiriyle yalnız yazılış yönünden örtüşen sözcükleri biçimbirim bileşenlerine ayırmadıklarını göstermektedir. Elde edilen bulgular; tek dilli Türkçe konuşucularının türetim biçimbirimleriyle türetilmiş sözcükleri işlemlerken biçim-yazımsal bilgiyi kullandığını göstermiş, ancak anlamsal geçirimliliğin işlemleme süreci üzerinde istatistiksel olarak anlamlı bir etkisini tespit etmemiştir.

Keywords

Supporting Institution

Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK)

Project Number

223K342

Ethical Statement

Bahçeşehir Üniversitesi Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulundan 28.12.2023 tarihli ve E-85646034-604.01-72847 sayılı etik kurul onayı alınmıştır. Katılımcılar araştırma hakkında bilgilendirilmiş ve katılımcılardan bilgilendirilmiş onam alınmıştır.

Thanks

Bu çalışma, Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) tarafından 223K342 numaralı proje ile desteklenmiştir. Projeye verdiği destekten ötürü TÜBİTAK’a teşekkürlerimizi sunarız.

References

  1. Andrews, S., ve Lo, S. (2013). Is morphological priming stronger for transparent than opaque words? It depends on individual differences in spelling and vocabulary. Journal of Memory and Language, 68(3), 279–296. https://doi.org/10.1016/j.jml.2012.12.001
  2. Barr, D. J., Levy, R., Scheepers, C., ve Tily, H. (2013). Random-effects structure for confirmatory hypothesis testing: Keep it maximal. Journal of Memory and Language, 68(3), 255–278. https://doi.org/10.1016/j.jml.2012.11.001
  3. Bates, D., Mächler, M., Bolker, B., ve Walker, S. (2015). Fitting linear mixed effects models using lme4. Journal of Statistical Software, 67(1), 1–48. https://doi.org/10.18637/jss.v067.i01
  4. Beyersmann, E., Castles, A., ve Coltheart, M. (2012). Morphological processing during visual word recognition in developing readers: Evidence from masked priming. The Quarterly Journal of Experimental Psychology, 65(7), 1306–1326. https://doi.org/10.1080/17470218.2012.656661
  5. Beyersmann, E., Ziegler, J. C., Castles, A., Coltheart, M., Kezilas, Y., ve Grainger, J. (2016). Morpho-orthographic segmentation without semantics. Psychonomic Bulletin & Review, 23, 533–539. https://doi.org/10.3758/s13423-015-0927-z
  6. Boudelaa, S., ve Marslen-Wilson, W. D. (2005). Discontinuous morphology in time: Incremental masked priming in Arabic. Language and Cognitive Processes, 20(1–2), 207–260. https://doi.org/10.1080/01690960444000106
  7. Butterworth, B. (1983). Language production: Development, writing and other language processes. Academic Press.
  8. Chee, Q. W., ve Yap, M. J. (2022). Are there task-specific effects in morphological processing? Examining semantic transparency effects in semantic categorization and lexical decision. Quarterly Journal of Experimental Psychology, 75(11), 2073–2086. https://doi.org/10.1177/1747021822107926

Details

Primary Language

Turkish

Subjects

Cognitive Linguistics

Journal Section

Research Article

Publication Date

June 29, 2026

Submission Date

February 7, 2025

Acceptance Date

January 29, 2026

Published in Issue

Year 2026 Volume: 37 Number: 1

APA
Taşan, M., & Uygun, S. (2026). Tek Dilli Türkçe Konuşucularında Türetim Biçimbirimlerinin Biçimbilimsel İşlemlenmesi: Ruhdilbilimsel bir Yaklaşım. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 37(1), 39-56. https://doi.org/10.18492/dad.1635078
AMA
1.Taşan M, Uygun S. Tek Dilli Türkçe Konuşucularında Türetim Biçimbirimlerinin Biçimbilimsel İşlemlenmesi: Ruhdilbilimsel bir Yaklaşım. JLR. 2026;37(1):39-56. doi:10.18492/dad.1635078
Chicago
Taşan, Mürselin, and Serkan Uygun. 2026. “Tek Dilli Türkçe Konuşucularında Türetim Biçimbirimlerinin Biçimbilimsel İşlemlenmesi: Ruhdilbilimsel Bir Yaklaşım”. Dilbilim Araştırmaları Dergisi 37 (1): 39-56. https://doi.org/10.18492/dad.1635078.
EndNote
Taşan M, Uygun S (June 1, 2026) Tek Dilli Türkçe Konuşucularında Türetim Biçimbirimlerinin Biçimbilimsel İşlemlenmesi: Ruhdilbilimsel bir Yaklaşım. Dilbilim Araştırmaları Dergisi 37 1 39–56.
IEEE
[1]M. Taşan and S. Uygun, “Tek Dilli Türkçe Konuşucularında Türetim Biçimbirimlerinin Biçimbilimsel İşlemlenmesi: Ruhdilbilimsel bir Yaklaşım”, JLR, vol. 37, no. 1, pp. 39–56, June 2026, doi: 10.18492/dad.1635078.
ISNAD
Taşan, Mürselin - Uygun, Serkan. “Tek Dilli Türkçe Konuşucularında Türetim Biçimbirimlerinin Biçimbilimsel İşlemlenmesi: Ruhdilbilimsel Bir Yaklaşım”. Dilbilim Araştırmaları Dergisi 37/1 (June 1, 2026): 39-56. https://doi.org/10.18492/dad.1635078.
JAMA
1.Taşan M, Uygun S. Tek Dilli Türkçe Konuşucularında Türetim Biçimbirimlerinin Biçimbilimsel İşlemlenmesi: Ruhdilbilimsel bir Yaklaşım. JLR. 2026;37:39–56.
MLA
Taşan, Mürselin, and Serkan Uygun. “Tek Dilli Türkçe Konuşucularında Türetim Biçimbirimlerinin Biçimbilimsel İşlemlenmesi: Ruhdilbilimsel Bir Yaklaşım”. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, vol. 37, no. 1, June 2026, pp. 39-56, doi:10.18492/dad.1635078.
Vancouver
1.Mürselin Taşan, Serkan Uygun. Tek Dilli Türkçe Konuşucularında Türetim Biçimbirimlerinin Biçimbilimsel İşlemlenmesi: Ruhdilbilimsel bir Yaklaşım. JLR. 2026 Jun. 1;37(1):39-56. doi:10.18492/dad.1635078