Tek Dilli Türkçe Konuşucularında Türetim Biçimbirimlerinin Biçimbilimsel İşlemlenmesi: Ruhdilbilimsel bir Yaklaşım

Mürselin Taşan; Serkan Uygun

doi:10.18492/dad.1635078

EN TR

Morphological Processing of Derivational Suffixes in Monolingual Turkish Speakers: A Psycholinguistic Approach

Öz

The questions of how derived words are processed and if semantic transparency affects the processing route have been a hotly debated topic for many years, and many studies have been conducted in different languages. While some studies find no effect of transparency and support the use of morpho-orthographic information, there are also studies that reveal the effect of transparency together with the use of morpho-semantic information. And few studies posit the hybrid model, which includes the use of both information types. This study aims to explore the processing of derived words in monolingual adult Turkish speakers. The results of the masked priming experiment indicate that monolingual Turkish speakers decompose both transparent and opaque words, but words in the orthographic-only overlap condition are not decomposed. These results show that monolingual Turkish speakers employ morpho-orthographic information, but the effect of semantic transparency on the processing of Turkish derived words does not turn out to be statistically significant.

Anahtar Kelimeler

Proje Numarası

223K342

Tek Dilli Türkçe Konuşucularında Türetim Biçimbirimlerinin Biçimbilimsel İşlemlenmesi: Ruhdilbilimsel bir Yaklaşım

Öz

Türetim biçimbirimleriyle türetilmiş sözcüklerin biçimbilimsel olarak nasıl işlemlendiği ve anlamsal geçirimliliğin işlemlemeyi etkileyip etkilemediği sorusu uzun yıllardır tartışılan bir konudur ve birçok dilde bu konuyla ilgili çalışmalar yapılmıştır. Bazı çalışmalar anlamsal geçirimliliğin etkisinin olmadığına ve biçim-yazımsal bilginin kullanıldığına dair kanıtlar sunarken, anlamsal geçirimliliğin etkili olduğunu ortaya çıkaran ve biçim-anlambilimsel bilginin kullanımını destekleyen çalışmalar da vardır. Az sayıda çalışma ise her iki bilgi türünün kullanımını içeren hibrit bir modeli desteklemiştir. Bu çalışmanın amacı, türetim biçimbirimleriyle türetilmiş sözcüklerin işlemleme örüntülerini ana dili Türkçe olan tek dilli yetişkin bireylerde araştırmaktır. Maskelenmiş hazırlama deneyi kullanılarak toplanan veriler, tek dilli Türkçe konuşucularının anlamsal olarak hem geçirimli hem de geçirimsiz sözcükleri biçimbirim bileşenlerine ayırdıklarını, ancak birbiriyle yalnız yazılış yönünden örtüşen sözcükleri biçimbirim bileşenlerine ayırmadıklarını göstermektedir. Elde edilen bulgular; tek dilli Türkçe konuşucularının türetim biçimbirimleriyle türetilmiş sözcükleri işlemlerken biçim-yazımsal bilgiyi kullandığını göstermiş, ancak anlamsal geçirimliliğin işlemleme süreci üzerinde istatistiksel olarak anlamlı bir etkisini tespit etmemiştir.

Anahtar Kelimeler

Destekleyen Kurum

Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK)

Proje Numarası

223K342

Etik Beyan

Bahçeşehir Üniversitesi Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulundan 28.12.2023 tarihli ve E-85646034-604.01-72847 sayılı etik kurul onayı alınmıştır. Katılımcılar araştırma hakkında bilgilendirilmiş ve katılımcılardan bilgilendirilmiş onam alınmıştır.

Teşekkür

Bu çalışma, Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) tarafından 223K342 numaralı proje ile desteklenmiştir. Projeye verdiği destekten ötürü TÜBİTAK’a teşekkürlerimizi sunarız.

Kaynakça

Andrews, S., ve Lo, S. (2013). Is morphological priming stronger for transparent than opaque words? It depends on individual differences in spelling and vocabulary. Journal of Memory and Language, 68(3), 279–296. https://doi.org/10.1016/j.jml.2012.12.001
Barr, D. J., Levy, R., Scheepers, C., ve Tily, H. (2013). Random-effects structure for confirmatory hypothesis testing: Keep it maximal. Journal of Memory and Language, 68(3), 255–278. https://doi.org/10.1016/j.jml.2012.11.001
Bates, D., Mächler, M., Bolker, B., ve Walker, S. (2015). Fitting linear mixed effects models using lme4. Journal of Statistical Software, 67(1), 1–48. https://doi.org/10.18637/jss.v067.i01
Beyersmann, E., Castles, A., ve Coltheart, M. (2012). Morphological processing during visual word recognition in developing readers: Evidence from masked priming. The Quarterly Journal of Experimental Psychology, 65(7), 1306–1326. https://doi.org/10.1080/17470218.2012.656661
Beyersmann, E., Ziegler, J. C., Castles, A., Coltheart, M., Kezilas, Y., ve Grainger, J. (2016). Morpho-orthographic segmentation without semantics. Psychonomic Bulletin & Review, 23, 533–539. https://doi.org/10.3758/s13423-015-0927-z
Boudelaa, S., ve Marslen-Wilson, W. D. (2005). Discontinuous morphology in time: Incremental masked priming in Arabic. Language and Cognitive Processes, 20(1–2), 207–260. https://doi.org/10.1080/01690960444000106
Butterworth, B. (1983). Language production: Development, writing and other language processes. Academic Press.
Chee, Q. W., ve Yap, M. J. (2022). Are there task-specific effects in morphological processing? Examining semantic transparency effects in semantic categorization and lexical decision. Quarterly Journal of Experimental Psychology, 75(11), 2073–2086. https://doi.org/10.1177/1747021822107926

Çağlar, O. C. (2019). The effects of cross-morphemic letter transpositions on morphological processing in Turkish: A psycholinguistic investigation [Yayımlanmamış doktora tezi]. Orta Doğu Teknik Üniversitesi.
Çotuksöken, Y. (2011). Yapı ve işlevlerine göre Türkiye Türkçesi'nin ekleri. Seçkin Yayıncılık.
Davis, M. H., ve Rastle, K. (2010). Form and meaning in early morphological processing: Comment on Feldman, O’Connor, and Moscoso del Prado Martin (2009). Psychonomic Bulletin & Review, 17(5), 749–755. https://doi.org/10.3758/PBR.17.5.749
Diependaele, K., Sandra, ve D., Grainger, J. (2005). Masked cross-modal morphological priming: Unravelling morpho-orthographic and morpho-semantic influences in early word recognition. Language and Cognitive Processes, 20(1–2), 75–114. https://doi.org/10.1080/01690960444000197
Diependaele, K., Sandra, ve D., Grainger, J. (2009). Semantic transparency and masked morphological priming: The case of prefixed words. Memory & Cognition, 37(6), 895–908. https://doi.org/10.3758/MC.37.6.895
Diependaele, K., Duñabeitia, J. A., Morris, J., ve Keuleers, E. (2011). Fast morphological effects in first and second language word recognition. Journal of Memory and Language, 64(4), 344–358. https://doi.org/10.1016/j.jml.2011.01.003
Feldman, L. B., O’Connor, P. A., ve del Prado Martín, F. M. (2009). Early morphological processing is morphosemantic and not simply morpho-orthographic: A violation of form-then-meaning accounts of word recognition. Psychonomic Bulletin & Review, 16(4), 684–691. https://doi.org/10.3758/PBR.16.4.684
Feldman, L. B., Kostić, A., Gvozdenović, V., O’Connor, P. A., ve del Prado Martín, F. M. (2012). Semantic similarity influences early morphological priming in Serbian: A challenge to form-then-meaning accounts of word recognition. Psychonomic & Review, 19(4), 668–676. https://doi.org/10.3758/s13423-012-0250-x
Feldman, L. B., Milin, P., Cho, K. W., ve del Prado Martín, F. M., & O’Connor, P. A. (2015). Must analysis of meaning follow analysis of form? A time course analysis. Frontiers in Human Neuroscience, 9, 1–19. https://doi.org/10.3389/fnhum.2015.00111
Fleischhauer, E., Bruns, G., ve Grosche, M. (2021). Morphological decomposition supports word recognition in primary school children learning to read: Evidence from masked priming of German derived words. Journal of Research in Reading, 44(1), 90–109. https://doi.org/10.1111/1467-9817.12340
Forster, K. I., ve Davis, C. (1984). Repetition priming and frequency attenuation in lexical access. Journal of Experimental Psychology Learning, Memory, and Cognition, 10(4), 680–698. https://doi.org/10.1037/0278-7393.10.4.680
Frauenfelder, U., ve Schreuder, R. (1992). Constraining psycholinguistic models of morphological processing and representations: The role of productivity. In G. Booij ve J. van Marle (Eds.), Yearbook of morphology 1991 (pp. 185–200). Kluwer. https://doi.org/10.1007/978-94-011-2516-1_10
Frost, R., ve Grainger, J. (2010). Cross-linguistic perspectives on morphological processing: An introduction. Language and Cognitive Processes, 15(4–5), 321–328. https://doi.org/10.1080/01690960050119616
Frost, R., Forster, K. I., ve Deutsch, A. (1997). What can we learn from the morphology of Hebrew? A masked priming investigation of morphological representation. Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 23(4), 829–856. https://doi.org/10.1037/0278-7393.23.4.829
Gonnerman, L. M., Seidenberg, M. S., ve Andersen, E. S. (2007). Graded semantic and phonological similarity effects in priming: Evidence for a distributed connectionist approach to morphology. Journal of Experimental Psychology, 136(2), 323–345. https://doi.org/10.1037/0096-3445.136.2.323
Hankamer, J. (1989). Morphological parsing and the lexicon. In W. D. Marslen-Wilson (Ed.), Lexical representation and process (pp. 155–176). MIT Press.
Hasenäcker, J., Beyersmann, E., ve Schroeder, S. (2016). Masked morphological priming in German speaking children and adults: Evidence from response time distributions. Frontiers in Psychology, 7, Article 929. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2016.00929
Heyer, V., ve Kornishova, D. (2018). Semantic transparency affects morphological priming . . . eventually. Quarterly Journal of Experimental Psychology, 71(5), 1112–1124. https://doi.org/10.1080/17470218.2017.1310915
Jared, D., Jouravlev, O., ve Joanisse, M. F. (2017). The effect of semantic transparency on the processing of morphologically derived words: Evidence from decision latencies and event-related potentials. Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 43(3), 422–450. https://doi.org/10.1037/xlm0000316
Kazanina, N., Dukova-Zheleva, G., Geber, D., Kharlamov, V., ve Tonciulescu, K. (2008). Decomposition into multiple morphemes during lexical access: A masked priming study of Russian nouns. Language and Cognitive Processes, 23(6), 800–823. https://doi.org/10.1080/01690960701799635
Kuznetsova, A., Brockhoff, P. B., ve Christensen, R. H. B. (2014). lmerTest: Tests for random and fixed effects for linear mixed effect models (Version 2.0-11) [R package]. https://CRAN.R-project.org/package=lmerTest
Lázaro, M., Illera, V., ve Sainz, J. (2016). The suffix priming effect: Further evidence for an early morpho-orthographic segmentation process independent of its semantic content. Quarterly Journal of Experimental Psychology, 69(1), 197–208. https://doi.org/10.1080/17470218.2015.1031146
Lázaro, M., García, L., ve Illera, V. (2021). Morpho-orthographic segmentation of opaque and transparent derived words: New evidence for Spanish. Quarterly Journal of Experimental Psychology, 74(5), 944–954. https://doi.org/10.1177/1747021820977
Longtin, C. M., ve Meunier, F. (2005). Morphological decomposition in early visual word processing. Journal of Memory and Language, 53(1), 26–41. https://doi.org/10.1016/j.jml.2005.02.008
Longtin, C. M., Segui, J., ve Hallé, P. A. (2003). Morphological priming without morphological relationship. Language and Cognitive Processes, 18(3), 313–334. https://doi.org/10.1080/01690960244000036
Marelli, M., Amenta, S., ve Crepaldi, D. (2015). Semantic transparency in free stems: The effect of orthography-semantics consistency on word recognition. The Quarterly Journal of Experimental Psychology, 68(8), 1571–1583. https://doi.org/10.1080/17470218.2014.959709
Marelli, M., Amenta, S., Morone, E. A., ve Crepaldi, D. (2013). Meaning is in the beholder’s eye: Morpho-semantic effects in masked priming. Psychonomic Bulletin & Review, 20, 534–541. https://doi.org/10.3758/s13423-012-0363-2
Marslen-Wilson, W. D., Bozic, M., ve Randall, B. (2008). Early decomposition in visual word recognition: Dissociating morphology, form, and meaning. Language and Cognitive Processes, 23(3), 394–421. https://doi.org/10.1080/01690960701588004
Marslen-Wilson, W., Tyler, L. K., Waksler, R., ve Older, L. (1994). Morphology and meaning in the English mental lexicon. Psychological Review, 101(1), 3–33. https://doi.org/10.1037/0033-295X.101.1.3
Meunier, F., ve Longtin, C. M. (2007). Morphological decomposition and semantic integration in word processing. Journal of Memory and Language, 56(4), 457–471. https://doi.org/10.1016/j.jml.2006.11.005
R Core Team. (2020). R: A language and environment for statistical computing [Computer software]. R Foundation for Statistical Computing. https://www.R-project.org
Rastle, K., ve Davis, M. (2008). Morphological decomposition based on the analysis of orthography. Language and Cognitive Processes, 23(7–8), 942–971. https://doi.org/10.1080/01690960802069730
Rastle, K., Davis, M. H., ve New, B. (2004). The broth in my brother’s brothel: Morpho-orthographic segmentation in visual word recognition. Psychonomic Bulletin & Review, 11(6), 1090–1098. https://doi.org/10.3758/BF03196742
Rastle, K., Davis, M. H., Marslen-Wilson, W., ve Tyler, L. K. (2000). Morphological and semantic effects in visual word recognition: A time-course study. Language and Cognitive Processes, 15(4/5), 507–537. https://doi.org/10.1080/01690960050119689
Sezer, T. (2017). TS corpus project: An online Turkish dictionary and TS DIY corpus. European Journal of Language and Literature, 3(3), 18–24.
Taft, M. (1979). Recognition of affixed words and the word frequency effects. Memory & Cognition, 7(4), 263–272. https://doi.org/10.3758/BF03197599
Taft, M. (2004). Morphological decomposition and the reverse base frequency effect. Quarterly Journal of Experimental Psychology, 57(4), 745–765. https://doi.org/10.1080/02724980343000477
Taft, M., ve Forster, K. I. (1975). Lexical storage and retrieval of prefixed words. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 14(6), 638–647. https://doi.org/10.1016/S0022-5371(75)80051-X
Uğuz, E. (2018). Morphological processing in developing readers: A psycholinguistic study on Turkish primary school children [Yayımlanmamış doktora tezi]. Orta Doğu Teknik Üniversitesi.
Vannest, J., Bertram, R., Järvikivi, J., ve Niemi, J. (2002). Counterintuitive cross-linguistic differences: More morphological computation in English than Finnish. Journal of Psycholinguistic Research, 31(2), 83–106. https://doi.org/10.1023/A:1014934915952
Venables, W. N., ve Ripley, B. D. (2002). Modern applied statistics with S. Springer. https://doi.org/10.1007/978-0-387-21706-2
Viviani, E., ve Crepaldi, D. (2022). Masked morphological priming and sensitivity to the statistical structure of form-to-meaning mapping in L2. Journal of Cognition, 5(1), Article 30. https://doi.org/10.5334/joc.221
Zargar, E. S., ve Witzel, N. (2017). Transposed-letter priming across inflectional morpheme boundaries. Journal of Psycholinguistic Research, 46(1), 125–140. https://doi.org/10.1007/s10936-016-9423-5

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Bilişsel Dilbilimi

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Mürselin Taşan ^*
0000-0003-4677-0927
Türkiye

Serkan Uygun
0000-0002-0880-9280
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

29 Haziran 2026

Gönderilme Tarihi

7 Şubat 2025

Kabul Tarihi

29 Ocak 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 37 Sayı: 1

DOI

https://doi.org/10.18492/dad.1635078

IZ

https://izlik.org/JA33MD57JJ

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Taşan, M., & Uygun, S. (2026). Tek Dilli Türkçe Konuşucularında Türetim Biçimbirimlerinin Biçimbilimsel İşlemlenmesi: Ruhdilbilimsel bir Yaklaşım. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 37(1), 39-56. https://doi.org/10.18492/dad.1635078

AMA

1.Taşan M, Uygun S. Tek Dilli Türkçe Konuşucularında Türetim Biçimbirimlerinin Biçimbilimsel İşlemlenmesi: Ruhdilbilimsel bir Yaklaşım. JLR. 2026;37(1):39-56. doi:10.18492/dad.1635078

Chicago

Taşan, Mürselin, ve Serkan Uygun. 2026. “Tek Dilli Türkçe Konuşucularında Türetim Biçimbirimlerinin Biçimbilimsel İşlemlenmesi: Ruhdilbilimsel bir Yaklaşım”. Dilbilim Araştırmaları Dergisi 37 (1): 39-56. https://doi.org/10.18492/dad.1635078.

EndNote

Taşan M, Uygun S (01 Haziran 2026) Tek Dilli Türkçe Konuşucularında Türetim Biçimbirimlerinin Biçimbilimsel İşlemlenmesi: Ruhdilbilimsel bir Yaklaşım. Dilbilim Araştırmaları Dergisi 37 1 39–56.

IEEE

[1]M. Taşan ve S. Uygun, “Tek Dilli Türkçe Konuşucularında Türetim Biçimbirimlerinin Biçimbilimsel İşlemlenmesi: Ruhdilbilimsel bir Yaklaşım”, JLR, c. 37, sy 1, ss. 39–56, Haz. 2026, doi: 10.18492/dad.1635078.

ISNAD

Taşan, Mürselin - Uygun, Serkan. “Tek Dilli Türkçe Konuşucularında Türetim Biçimbirimlerinin Biçimbilimsel İşlemlenmesi: Ruhdilbilimsel bir Yaklaşım”. Dilbilim Araştırmaları Dergisi 37/1 (01 Haziran 2026): 39-56. https://doi.org/10.18492/dad.1635078.

JAMA

1.Taşan M, Uygun S. Tek Dilli Türkçe Konuşucularında Türetim Biçimbirimlerinin Biçimbilimsel İşlemlenmesi: Ruhdilbilimsel bir Yaklaşım. JLR. 2026;37:39–56.

MLA

Taşan, Mürselin, ve Serkan Uygun. “Tek Dilli Türkçe Konuşucularında Türetim Biçimbirimlerinin Biçimbilimsel İşlemlenmesi: Ruhdilbilimsel bir Yaklaşım”. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, c. 37, sy 1, Haziran 2026, ss. 39-56, doi:10.18492/dad.1635078.

Vancouver

1.Mürselin Taşan, Serkan Uygun. Tek Dilli Türkçe Konuşucularında Türetim Biçimbirimlerinin Biçimbilimsel İşlemlenmesi: Ruhdilbilimsel bir Yaklaşım. JLR. 01 Haziran 2026;37(1):39-56. doi:10.18492/dad.1635078